Neden Hiçbir Yere Tam Olarak Ait Hissedemiyorum?

Bir grupta herkes konuşurken siz ortamın dışında duruyormuş gibi hissedebilirsiniz. Söylediklerinize cevap veriliyor, davet ediliyor ve sohbetlere katılıyor olsanız bile içinizden “Ben onlardan değilim” düşüncesi geçebilir. Bir yere fiziksel olarak dahil olmak ile oraya ait hissetmek aynı anda gerçekleşmeyebilir. Bu fark, özellikle farklı ortamlarda tekrarlandığında yorucu ve yalnızlaştırıcı olabilir.

Hiçbir yere ait hissedememek tek bir nedene bağlanamaz. Yeni bir şehre taşınmak, kültürel farklılıklar, gerçek dışlanma deneyimleri, yaşam değişiklikleri ve kişisel ihtiyaçlar önemlidir. Sosyal izolasyon / yabancılaşma şeması ise bu deneyimi anlamak için kullanılan çerçevelerden biridir. Kavram, farklı olmanın bir sorun olduğunu değil, farklılığın nasıl ilişkisizlik anlamına dönüştürülebildiğini incelemeyi sağlar.

Sosyal izolasyon / yabancılaşma şeması nedir?

Sosyal izolasyon şeması, kişinin kendisini gruplardan ayrı, diğer insanlardan farklı veya bir topluluğun parçası değilmiş gibi hissetmesiyle ilişkilidir. Şema terapi modelindeki bu kavram, kişinin sosyal hayatının dışarıdan ne kadar hareketli göründüğünden bağımsız olarak değerlendirilebilir.

Bir insanın çok sayıda tanıdığı olabilir ama kendini hiçbir ilişkide rahat ifade edemeyebilir. Başka biri az sayıda kişiyle görüşürken güçlü bir aidiyet hissedebilir. Bu nedenle sosyal çevrenin büyüklüğü tek başına yeterli ölçüt değildir. Önemli olan, ilişkilerde ne kadar yeriniz olduğunu ve kendiniz olarak kalabildiğinizi hissetmenizdir.

Şema ifadesi bir kişilik tanısı değildir. Bir ortamda yabancılık hissetmekten, herkes için geçerli bir psikolojik sonuç çıkarılamaz. Bunun geçici mi kalıcı mı olduğu, hangi ortamlarda arttığı ve günlük yaşamı ne ölçüde etkilediği araştırılmalıdır. Bazı ortamlara gerçekten uygun hissetmemek, kişinin hiçbir yerde bağ kuramayacağı anlamına gelmez.

Farklı olmak nasıl dışarıda olmak gibi hissedilir?

Farklılıklar insan ilişkilerinin olağan parçasıdır. İlgi alanları, aile geçmişi, eğitim, ekonomik koşullar, kimlik ve iletişim biçimleri birbirinden ayrılabilir. Yabancılaşma hissi güçlendiğinde bu farklılıklar merak konusu olmaktan çıkarak gruba kabul edilmemenin gerekçesi gibi yorumlanabilir. “Onlar bu müziği seviyor, ben sevmiyorum” düşüncesi “Ben buraya ait değilim” sonucuna bağlanabilir.

Ortak noktaların görünmez hale gelmesi

Zihin dışarıda kalmaya hazırlanırken dikkatiniz size benzemeyen ayrıntılara yönelebilir. Grubun iç şakalarını bilmemek, bir konuda daha az deneyimli olmak veya farklı giyinmek öne çıkar. Aynı ortamda ortak bir merak, benzer bir duygu veya size yöneltilen samimi bir soru bulunabilir; fakat bunlar daha az dikkat çekebilir.

Bu seçici dikkat bilinçli bir tercih olmak zorunda değildir. Yine de fark edilebilir. Bir buluşmadan sonra yalnızca “Nerelerde farklıydım?” yerine “Hangi anda bir temas oldu?” diye de sormak değerlendirmeyi genişletebilir. Amaç farklılıkları silmek değil, onların bütün ilişkiyi açıklamadığını görebilmektir.

İçeriden hissettiğinizle dışarıdan gördüğünüzü kıyaslamak

Başkalarının rahatlığını görürken kendi tereddütlerinizi ayrıntılı biçimde hissedersiniz. Bu eşitsiz karşılaştırma, herkesin kendiliğinden uyum sağladığı ve yalnızca sizin çaba harcadığınız izlenimini yaratabilir. Oysa diğer insanların da görünmeyen kaygıları, tanışıklık geçmişleri veya ortama alışma süreleri olabilir.

Yeni bir ortamda kendini karşılaştırma alışkanlığı bu hissi artırabilir. Karşılaştırmayı tamamen durdurmak yerine, elinizdeki bilginin sınırlı olduğunu hatırlamak daha uygulanabilir bir başlangıçtır. Bir kişinin rahat konuşması, onun her yerde kendini kabul edilmiş hissettiğini göstermez.

İçe dönüklük, sosyal kaygı ve aidiyetsizlik nasıl ayrılır?

İçe dönük olmak, daha az veya daha sakin sosyal etkileşimi tercih etmekle ilişkili olabilir. Aidiyetsizlik ise bulunduğunuz ilişkilerde yeriniz olmadığı hissidir. Yalnız kalmaktan hoşlanan biri güçlü bağlar kurabilir; kalabalıkları seven biri de dışarıda hissedebilir. Bu nedenle sosyallik tercihini tek başına sorun gibi görmek doğru değildir.

Sosyal kaygıda başkalarınca olumsuz değerlendirilme korkusu öne çıkabilir. Yabancılaşma deneyiminde ise “Onların arasında benim yerim yok” düşüncesi daha belirgin olabilir. Bu yaşantılar bir arada bulunabilir, ancak aynı şey oldukları varsayılmamalıdır. Hangi korkunun hangi davranışa yol açtığı, kişisel değerlendirmede daha ayrıntılı ele alınabilir.

Bazen sorun grubun büyüklüğü, gürültü, konuşma temposu veya erişilebilirlik koşullarıdır. Daha sakin bir ortamda rahatça bağ kurabiliyorsanız, her yerde aynı sosyal biçime uyum sağlamanız gerekmeyebilir. İhtiyaçlarınıza uygun ortam seçmek, kaçınma ile aynı anlama gelmez. Seçiminizi yalnızca korkunun mu yoksa gerçek tercihlerin mi yönlendirdiğine bakabilirsiniz.

Geçmişte dışlanmak bugünü nasıl etkileyebilir?

Okulda gruplara alınmama, taşınmalar nedeniyle bağların kesilmesi, aile içinde farklı hissetme veya ayrımcılığa maruz kalma deneyimleri, sonraki ortamlarda temkinli olmaya katkıda bulunabilir. Ancak aidiyetsizlik hissinden belirli bir geçmiş olayın yaşandığı sonucu çıkarılamaz. Her kişinin yaşam öyküsü ve bugünkü koşulları farklıdır.

Önceki bir grupta küçümsenmiş olmak, yeni bir gruptaki sessizliği de dışlanma olarak yorumlamayı kolaylaştırabilir. Zihin benzer incinmeyi önceden fark etmeye çalışır. Bunun anlaşılır olması, her yeni ortamın aynı şekilde davranacağı anlamına gelmez. Yeni ilişkilerin kendilerine özgü verilerini görmek için zamana ihtiyaç olabilir.

Gerçek dışlanmayı da gözden kaçırmamak gerekir. Sistematik olarak sözünüzün kesilmesi, kimliğinizle alay edilmesi veya etkinliklerden bilinçli biçimde uzak tutulmanız yalnızca düşünce biçiminizle açıklanamaz. Böyle ortamlarda hedef daha çok uyum sağlamak değil, destek ve daha güvenli sosyal alanlar bulmak olabilir.

Geri çekilme döngüsü nasıl oluşur?

“Zaten burada istenmiyorum” düşüncesiyle konuşmaya daha az katılabilir, davetleri reddedebilir veya erken ayrılabilirsiniz. Diğer insanlar bunu yalnız kalma tercihi olarak yorumlayıp daha az yaklaşabilir. Sonra azalan temas, başlangıçtaki düşüncenin kanıtı gibi hissedilebilir. Bu döngü kimsenin suçlu olmasını gerektirmeden ortaya çıkabilir.

Örneğin bir kursun ilk gününde herkesin birbirini tanıdığını sanıp arka sırada oturabilirsiniz. Molada telefonla ilgilenir, göz teması kurmaz ve kimsenin sizinle konuşmadığını fark edersiniz. Burada grubun ilgisizliği mümkün olduğu gibi, sizin konuşmaya kapalı göründüğünüz bir etkileşim de olabilir. Tek açıklamayı seçmeden küçük bir davranış değişikliği denemek bilgi sağlayabilir.

Bir sonraki derste yanınızdaki kişiye dersle ilgili kısa bir soru sormak böyle bir deneme olabilir. Amaç hemen arkadaş edinmek değildir. Soruya nasıl karşılık verildiğini gözlemek, “Hiç kimse yaklaşmaz” varsayımını daha somut biçimde değerlendirmeyi sağlar. Kısa bir konuşma, ait hissetmeye giden süreçte küçük ama gerçek bir temas olabilir.

Aidiyet için bütün gruba benzemek gerekir mi?

Bir topluluğun parçası olmak, her konuda aynı düşünmek veya bütün alışkanlıkları paylaşmak değildir. Daha sürdürülebilir aidiyet, bazı farklılıklarınızın da ilişkide yer bulabildiği bir deneyimdir. Sürekli rol yaparak uyum sağlamak, dışarıdan kabul görseniz bile içeride yalnız hissetmenize yol açabilir.

Örneğin arkadaşlarınızın sevdiği bir etkinliği her seferinde kabul etmek yerine ara sıra kendi önerinizi söyleyebilirsiniz. Tepkiler, grupta farklı tercihlere ne kadar yer olduğunu gösterebilir. Her önerinizin kabul edilmesi gerekmez; önemli olan tercihinizin küçümsenmeden konuşulabilmesidir. Karşılıklılık, herkesin sırayla görünür olabildiği bir alan gerektirir.

Tek bir grupta bütün kimliğinizin karşılığını bulmanız da şart değildir. Bir ortamda mesleki merakınızı, başka bir ilişkide mizahınızı, bir toplulukta belirli bir ilginizi paylaşabilirsiniz. Farklı bağlar birbirinin eksik kopyası değildir. Birden fazla aidiyet alanı, tek bir ortamın sizi bütünüyle tanımlaması beklentisini azaltabilir.

Bağ kurmayı daha ulaşılabilir adımlara bölmek

“Daha sosyal olmalıyım” çok geniş bir hedeftir. Bunun yerine belirli bir ortamda belirli bir davranış seçmek daha anlaşılırdır. Düzenli katıldığınız bir etkinlikte aynı kişiye selam vermek, ortak bir konu hakkında soru sormak veya bir sohbeti birkaç dakika sürdürmek başlangıç olabilir. Tekrar eden temaslar, yabancılığın azalmasına fırsat tanır.

İlk buluşmada güçlü bir yakınlık hissetmemeniz, yanlış yerde olduğunuz anlamına gelmeyebilir. İnsanları ve ortamın kurallarını tanımak zaman alabilir. Birkaç deneyimin ardından değerlendirme yapmak, ilk dakikalardaki kaygıyı bütün grubun özelliği saymaktan daha fazla bilgi sağlar. Elbette açık saygısızlık veya güvenlik sorunu varsa ortamda kalmak zorunda değilsiniz.

Kendinize uygun katılım süresini belirlemek de yardımcı olabilir. Bütün akşam kalmayı hedeflemek yerine bir bölümüne katılabilirsiniz. Çıkış planı yapmak, kendinizi sıkışmış hissetmenizi azaltabilir. Ancak her rahatsızlık anında hemen ayrılıyorsanız, bu davranışın yeni bağlar kurma fırsatını azaltıp azaltmadığını merakla inceleyebilirsiniz.

Konuşmanın yalnızca iyi performans göstermeye indirgenmemesi önemlidir. Etkileyici bir hikâye anlatmak zorunda değilsiniz. Dinlemek, kısa bir yorum yapmak veya ortak bir işle ilgilenmek de ilişki kurma biçimidir. Herkesin dikkatini çekmek yerine bir kişiyle gerçek bir temas kurmak, bazı insanlar için daha uygun bir başlangıç olabilir.

Bir gruptan sonra kendinizi nasıl değerlendirebilirsiniz?

Buluşmadan eve döndüğünüzde bütün akşamı hata arayarak incelemek, aidiyetsizlik hissini uzatabilir. Kısa ve dengeli bir değerlendirme daha yararlı olabilir: Hangi anda rahatladınız, nerede zorlandınız ve bir sonraki sefer neyi farklı denemek istersiniz? Her ayrıntıyı çözmeye çalışmak yerine bir veya iki gözlemle yetinebilirsiniz.

Örneğin “Az konuştum” tek başına başarısızlık değildir. Bir kişiyi dikkatle dinlemiş, yeni bir isim öğrenmiş veya daha önce kaçındığınız bir ortamda bulunmuş olabilirsiniz. Süreci yalnızca ne kadar sevildiğinizi tahmin ederek ölçmek, kontrolünüz dışındaki bir ölçüte bağlanır. Kendi seçtiğiniz davranışlara bakmak daha somut bir değerlendirme sunar.

Bir ortamın size uygun olmadığını fark etmek de değerli bilgidir. Her grupta kalmak zorunda değilsiniz. Ancak “Bu ortamda istediğim bağı bulamadım” ile “Ben hiçbir yere ait olamam” cümleleri aynı değildir. İlki belirli bir deneyimi anlatır; ikincisi henüz tanımadığınız bütün insanlara ve geleceğe yayılmış bir sonuçtur.

Taşınma ve yaşam geçişlerinde aidiyetin yeniden kurulması

Yeni bir şehir, ülke, iş veya yaşam dönemi, daha önce kendinizi rahat hissettiğiniz bağları değiştirebilir. Üniversiteden işe geçmek, ebeveyn olmak veya uzun bir ilişkinin sona ermesi de sosyal çevrenin yeniden düzenlenmesine neden olabilir. Bu koşullarda yabancılık hissetmek, kişiliğinizde değişmez bir sorun bulunduğunu göstermez. Eski çevrede kendiliğinden oluşan tanışıklıkların yeni yerde henüz birikmemiş olması önemli bir farktır.

Yeni bir ülkede dilin inceliklerini, mizahı veya gündelik alışkanlıkları henüz bilmemek de etkileşimleri yorabilir. Kendinizi ifade etmenin daha çok çaba istemesi, söyleyecek değerli bir şeyiniz olmadığı anlamına gelmez. Dil öğrenimi, erişilebilir topluluklar ve benzer geçişlerden geçen kişilerle temas gibi pratik kaynaklar da değerlendirilebilir. Her zorluğun çözümünü yalnızca düşüncelerinizi değiştirerek bulmanız beklenmemelidir.

Geçmişte ait hissettiğiniz bir çevreyi özlemek ile yeni ilişkiler kurmak birbirini dışlamaz. Eski arkadaşlıkları sürdürürken bulunduğunuz yerde küçük bağlar geliştirebilirsiniz. Yeni çevrenin hemen eski ilişkilerin yerini almasını beklemek, başlangıçtaki temasları yetersiz görmenize yol açabilir. Henüz derinleşmemiş bir tanışıklık da zaman içinde anlamlı hale gelebilir; buna kesin bir süre biçmek mümkün değildir.

Bir sosyal denemeyi nasıl planlayabilirsiniz?

Örneğin ilginizi çeken bir kitap grubuna katılmak istiyor ama konuşacak bir şey bulamayacağınızı düşünüyorsunuz. Hedefinizi “Herkesle kaynaşmak” yerine “Bir kişinin yorumuna kısa bir soru sormak” olarak belirleyebilirsiniz. Gitmeden önce kaygınızın ne öngördüğünü bir cümleyle not edin. Böylece sonradan yalnızca genel bir kötü his üzerinden değil, belirli beklenti üzerinden değerlendirme yapabilirsiniz.

Toplantıda herkesin ilgisini çekmeniz gerekmez. Birine kitapta en çok hangi bölümü düşündüğünü sorabilir, onun yanıtını dinleyebilirsiniz. Konuşma kısa sürerse bunu hemen reddedilme saymayın. Ortamın akışı, zaman ve kişinin o anki dikkati etkili olabilir. Başka bir buluşmada aynı kişiyle yeniden konuşmak, tek bir etkileşimden daha anlamlı bilgi verebilir.

Sonrasında üç noktayı ayırın: Ne yaptınız, gerçekte ne oldu ve siz ne hissettiniz? “Soru sordum, cevap verdi, yine de yabancı hissettim” mümkün bir sonuçtur. Bu sonuç başarısızlık değildir; davranış düzeyinde yeni bir temas kurulmuş, duygusal alışkanlık ise henüz değişmemiş olabilir. Bir sonraki adımı bu bilgiyle küçük tutabilirsiniz.

Denemeyi güvenli ve size uygun bir ortamda yapmak önemlidir. Yoğun gürültü sizi yoruyorsa daha sakin bir etkinlik seçebilirsiniz. Fiziksel erişim, ulaşım maliyeti veya zaman kısıtları varsa bunları planın parçası yapabilirsiniz. Aidiyet yalnızca cesaret meselesi değildir; katılımı mümkün kılan koşullar da önemlidir. Kendinize uygun koşulları aramak, sosyal bağ kurma isteğinizin daha sürdürülebilir olmasını sağlayabilir.

Bir denemeden beklediğiniz yanıtı alamadığınızda bütün çabanızı değerlendirmeye açmak zorunda değilsiniz. O günkü ortamın size ne sunduğunu görmüş olursunuz. Yeni bir seçenek denemek, aynı yerde biraz daha zaman geçirmek veya dinlenmek arasında karar verebilirsiniz. Bu seçimlerin hiçbiri tek başına insanlarla bağ kurma kapasitenizin kesin ölçüsü değildir.

Bağ kurma sürecini kendinize karşı yeni bir yarışa dönüştürmemek önemlidir. Her hafta daha çok insanla görüşmek zorunda değilsiniz. İhtiyacınıza uygun, karşılıklı ve sürdürülebilir bir temasın niteliği, görüşme sayısından daha anlamlı olabilir.

Aidiyetsizlik günlük hayatı etkiliyorsa

İnsanlardan uzaklaşıyor, okul veya iş ortamına katılmakta zorlanıyor ya da farklı çevrelerde sürekli dışarıda hissediyorsanız bireysel terapi desteği düşünülebilir. Görüşmelerde hem düşünce ve davranış döngüleri hem gerçek dışlanma ve çevresel koşullar ele alınabilir. Amaç kişiyi her gruba uydurmak değil, kendisine uygun bağları kurabilmesini desteklemektir.

Oğuzhan Kaplan ile online görüşme

Hiçbir yere ait olamadığınız hissini açıklamakta zorlanmanız, destek aramanıza engel olmak zorunda değildir. Felicita Psikoloji’den Psikolog Oğuzhan Kaplan ile online görüşme planlayarak belirli bir ortamdan veya tekrar eden bir deneyimden başlayabilirsiniz. Süreç, sosyal tercihlerinizi değiştirmeye zorlamadan ihtiyaçlarınızı anlamaya odaklanabilir.